Aighneacht Fios Feasa faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla

Aighneacht Fios Feasa faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla

Fios Feasa

Is comhlacht ríomhaireachta Fios Feasa lonnaithe i nGaeltacht Chorca Dhuibhne.

Bunaíodh an comhlacht sa bhliain 1997. Tá seacht gcinn de CD-ROManna

oideachasúla foilsithe againn, as Gaeilge nó go dátheangach. Tá suímh ghréasáin

deartha againn; tá pacáistí “touch-screen” cruthaithe againn do mhúsaeim; agus tá

córais database le comhéadan Gaelach deartha againn. Cuirimid traenáil ar fáil as

Gaeilge i réimsí éagsúla den ríomhaireacht; soláthraíonn Fios Feasa an léachtóir don

chúrsa i bhfoilsitheoireacht na n-ilmheán i bhFIONTAR, Ollscoil Chathair Bhaile

Átha Cliath. Ón uair go mbaineann láimhseáil téacs go dlúth lenár gcuid oibre, is

minic a lorgaítear orainn aistriúchán a dhéanamh chomh maith, agus tá breis is céad

míle focal aistrithe againn le cúpla bliain anuas.

Réamhrá

Is iontach an deis é Acht na dTeangacha Oifigiúla chun fód ceart a chur faoi sholáthar

seirbhísí an stáit do lucht labhartha na Gaeilge. Ina ainneoin sin, is mór an baol atá

ann chomh maith go ndéanfaí iomallú a thuilleadh ar chainteoirí na teangan, mara

soláthrófar na seirbhísí seo i slí go mbeidís ábalta agus sásta úsáid a bhaint astu. Mara

ndéanfar i gceart anois é, is lú ná riamh an seans go ndéanfaí feasta é, mar beidh sé le

maíomh go bhfuil sé á dhéanamh cheana, go hoifigiúil pé scéal é. Tá sé

rí-thábhachtach mar sin go mbeadh polasaithe éifeachtúla ag comhlachtaí poiblí chun

seirbhísí a sholáthar go hoiriúnach do chustaiméirí a labhrann an Ghaeilge, agus go

mbeidís pro-active á gcur i gcrích.

Soláthar vs. Éileamh

Maoitear go minic gur faoi lucht labhartha na Gaeilge atá sé na seirbhísí seo a

éileamh. Ach ní féidir bheith ag súil lena leithéid, mar atá léirithe ag Seosamh Mac

Donnacha, UCG, i bpáipéar a sríobh sé mar gheall ar an gcaidreamh idir chainteoirí

Gaeilge agus an stát. Tá an páipéar ar fáil ar an ngréasán (faoi láthair, ach go háirithe)

ag http://www.linguapax.org/congres/taller/taller4/MacDonnacha.html, agus dob fhiú

d’éinne bainteach le cur i gcrích Acht na dTeangacha an t-alt gairid seo as Béarla a

léamh. Pléann sé go soiléir roinnt na cumhachta idir an gnáth-shaoránach agus

seirbhísigh de chuid an stáit:

Irish speakers, both within the Gaeltacht and elsewhere, are predisposed to

using English in their dealings with the vast majority of public sector

organisations because their definition of reality is that these are

organisations that normally function through the medium of English ... In

addition the power differential between the client and the public servant

means that it is normally the public servant rather than the client who

determines what language will be used...

Even in situations where they would prefer to access services through the

medium of Irish, the fact that they are dependent on the public

servant/organisation suggests that they are unlikely to demand such

services in Irish because of the risk, whether perceived or real, that this

might result in antagonising the public servant...

Aighneacht Fios Feasa faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla

To suggest that Irish speakers should ‘demand’ services through the

medium of Irish ... is in effect to say that:

(a) Irish speaking clients can overcome the ‘default’ languages set by

public sector organisations.

(b) That the organisations in question have a realistic alternative to

their ‘default’ language.

public servants can be changed such that it is the client rather than

the public servant who determines the language used in the

transaction.

(d) That Irish-speaking clients should give priority to their use of Irish

over their need to gain access to the services, assistance,

information etc. provided by public sector organisations.

Go praiticiúil, ní féidir a bheith ag súil go dtarlódh (a) ná (c) ná (d). Ach is féidir a

bheith ag súil leis an “realistic alternative” a luaitear faoi (b): go soláthródh

comhlachtaí poiblí a gcuid seirbhísí go praiticiúil as teanga seachas a ngnáth-theanga.

Chun go n-éireodh leis an Acht, caithfear seirbhísí a sholáthar as Gaeilge i slí nach

bhfuil ag brath ar (d), is é sin le rá, nach gcaithfeadh cliaintí Gaelacha an tosach a

thabhairt d’úsáid na teangan roimh theacht ar sheirbhísí ar ard-chaighdeán.

Tá roinnt phointí á mholadh anso, ach tá siad go léir dírithe ar an sprioc céanna: cur

chuige pro-active ag soláthar seirbhísí do lucht labhartha na teangan i slí éifeachtúil.

Is iad so na hábhair a phléitear ar leithrigh:

Custaiméirí

“Access”

An sprioc a aithint

Teanga is féidir a thuiscint

Praiticiúil ach dáiríribh

Pearsanra

Cur chuige bunaithe ar rannóga ar leith

Bainistíocht laistiar de

Foirmeacha priontáilte

Website

Measúnacht

Custaiméirí

Ó tugadh isteach an dá phrionsabal déag de Sheirbhís ar Ard-chaighdeán do

Chustaiméirí i 1997, moltar go láidir don státseirbhís trí chéile cuimhneamh ar a gcuid

cliaintí mar chustaiméirí, agus féachaint chuige go mbeadh na custaiméirí sin sásta

leis an seirbhís a cuirtear ar fáil dóibh. Is féidir an cur chuige céanna a chur i

bhfeidhm i gcúrsaí teangan. Is custaiméirí iad lucht labhartha na Gaeilge, agus is sásta

a bheidh siad má cuirtear na seirbhísí ar fáil dóibh, mar chustaiméirí, as a dteanga

féin. Ba cheart a rá, ar an dtaobh eile den scéal, gur léirigh an tOmbudsman amhras

áirithe faoin gcur chuige seo an chustaiméara ina thuairisc bhliantúil sa bhliain

chéanna. Mheabhraigh an tOmbudsman go bhfuil difríocht idir saoránaigh ag

deighleáil leis an stát agus custaiméirí ag deighleáil le comhlachtaí trádála, sa mhéid

is go bhfuil cearta ar leithrigh ag saoránaigh agus dualgaisí dá réir ar stáitsheirbhísigh.

Ní lagaíonn sé sin seasamh chainteoirí na Gaeilge, áfach, ach is amhlaidh a threisíonn

sé é.

Aighneacht Fios Feasa faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla

“Access”

Chun go mbeadh teacht ag custaiméirí ar sheirbhísí i slí sásúil, caithfear iad a chur ar

fáil i slí a oireann dóibh; ní leor go n-oirfeadh sé do na soláthraitheoirí. Má bhíonn

oifig ar bharr na staighre, oireann sé sin go breá dom féin, ach tá daoine ann nach

n-oirfeadh sé i n-aon chor dóibh. Oireann cáipéisí priontáilte go breá dom-sa, mar is

fearr liom iad a léamh ná bheith ag éisteacht le duine á léamh pé scéal é, ach tá daoine

ann nach n-oirfeadh sé dhóibh, agus ba cheart iad a chur ar fáil i slí a oireann dóibh.

Má chuirtear seirbhísí ar fáil ar an ngréasán nó le fón póca, oireann sé sin do dhaoine

óga, ach ní oireann sé do dhaoine críonna. Ar an gcuma chéanna, má cuirtear seirbhísí

ar fáil as Béarla amháin, oireann sé sin do dhaoine áirithe, ach ní oireann sé dom-sa i

n-aon chor: an Ghaeilge mo theanga-sa.

An sprioc a aithint

Níor mhór a rá amach go soiléir cé hiad na daoine go bhfuiltear ag díriú orthu, chun

go mbeadh dearthóireacht na seirbhísí agus an sórt teangan a úsáidfear oiriúnach do

na daoine sin. Tá claonadh ann an Ghaeilge a úsáid mar mhaisiúchán, an “cúpla focal”

a úsáid mar a bheadh seamróga teangan chun a rá gur Éireannaigh sin. Má dhírítear ar

dhaoine, seachas ar an dteanga féin, is féidir an dearmad san a sheachaint. Ón uair go

bhfuiltear ag caint ar sheirbhísí an stáit, ba cheart díriú ar chainteoirí na teangan,

seachas ar fhoghlaimeoirí, nó ar dhíograiseoirí. Go speisialta, níor mhór muintir na

nGaeltachtaí a aithint mar ghrúpa ar leithrigh. Is annamh a bhíonn rudaí a chuirtear ar

fáil as Gaeilge oiriúnach i n-aon chor dóibh, rud a threisíonn a dtuiscint go gcaithfidh

siad deighleáil leis an saol lasmuigh as Béarla.

Teanga is féidir a thuiscint

Is mó rud aistrithe go Gaeilge nach dtuigfeadh Arastatal, agus dá dheascaibh sin,

bíonn iachall ar lucht labhartha na Gaeilge iompó thar n-ais ar an mBéarla. Tá

claonadh ann Béarla a aistriú go díreach go Gaeilge, agus nuair nach féidir é sin a

dhéanamh cheal focal as Gaeilge a fhreagródh go díreach don fhocal Béarla, focal a

dhéanamh suas. Tá claonadh chomh maith ann an Ghaeilge oifigiúil a mhúnlú ar an

mBéarla, le focail chomhshuite ar nós “breithlá” i n-ionad “lá breithe”, nó le húsáid an

ailt ar lorg an Bhéarla ar nós “An Roinn Oideachais” i n-ionad “Roinn an

Oideachais”. Is léir nach n-éireodh lena leithéid de chur chuige, dá chomónta é.

Faraoir géar, tá samplaí breátha de le feiscint sna fógraí faoin Acht féin, ag lorg moltaí

agus tuairimí ar lucht labhartha na teangan. Úsáidtear focail ar nós “aighneachtaí”,

“páirtithe leasmhara”, “inmhianaithe”, agus “seachadadh” chun aistriúchán a

dhéanamh ar “submissions”, “interested parties”, “ideally”, agus “forward”. Tá a fhios

agam go dtagann na leagnacha san ó threoracha Roinn na Gaeltachta féin, ach cé go

mbeidís oiriúnach istigh sa Roinn, is ar éigean a thuigfeadh gnáth-chainteoir iad.

Chaithfí ceann a thógaint de na hathraithe a dhéantar ar na fógraí seo nuair a léitear

amach ar Raidió na Gaeltachta iad, ag úsáid focail ar nós “tuairimí agus moltaí”,

“daoine go bhfuil suim acu ann”, “níor mhór / theastódh sé”, agus “cur / scríobh”.

Úsáidtear cur chuige foclach (“daoine go bhfuil suim acu ann” vs. “páirtithe

leasmhara”) agus teanga simplí (“má tá aon tuairimí agat féin”) ar mhaithe le tuiscint,

agus níor mhór an cur chuige céanna a úsáid i soláthar na seirbhísí má tá lucht

labhartha na teangan chun úsáid a bhaint astu.

Aighneacht Fios Feasa faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla

Praiticiúil ach dáiríribh

Ní haon mhaitheas do chomhlachtaí poiblí ligint orthu go mbeidh a gcuid seirbhísí go

léir á gcur ar fáil as Gaeilge go huile agus go hiomlán ar an leibhéal céanna leis an

mBéarla faoi cheann cúpla bliain, ná go mbeidh gach aon duine a oibríonn ann ábalta

deighleáil le custaiméirí as Gaeilge ar an leibhéal céanna agus a dhéanann siad as

Béarla. Ní tharlóidh sé sin, sa ghearrthéarma ach go háirithe, ná níl aon tsúil ag gnáthchainteoirí

na Gaeilge lena leithéid ach an oiread. Ach is féidir seirbhísí áirithe a

sholáthar as Gaeilge ar chaighdeán ard, agus a fhios a bheith ag gach éinne cad iad,

agus is mó an tairbhe a bheadh ansan do lucht labhartha na teangan. Mar shampla, ón

uair nach mbeidh gach duine a fhreagraíonn an fón ábalta deighleáil le glaoch as

Gaeilge, d’fhéadfaí uimhir ghutháin ar leithrigh a chur ar fáil chuige, nó téip i dtosach

a déarfadh, “Luigh ar a haon i gcóir Gaeilge; Press two for English”, mar a dhéantar

go coitianta i Meiriceá leis an Spáinnis. D’fhéadfaí aonad ar leithrigh a chur ar fáil

chun deighleáil le ceisteanna as Gaeilge chomh maith. Ach ní ceart é sin a úsáid mar

leathscéal gan an cúram a dhéanamh go dáiríribh i n-aon chor. Ba cheart spriocanna

arda a leagan síos do na seirbhísí a roghnófar sa ghearrthéarma, spriocanna eile a

roghnú don fhaidtéarma, agus gach iarracht a dhéanamh na spriocanna a bhaint amach

i n-am trátha.

Pearsanra

Caithfear an scéim a dhearadh go hoiriúnach do na cliaintí, gan aon amhras. Ach

caithfear é a dhearadh go hoiriúnach do na daoine a bheidh á chur i gcrích chomh

maith. Bheadh suim ag aon duine daonna i ndul chun cinn, i ndualgaisí agus i

ndúshláin nua, i n-aistriú ó oifig amháin go hoifig eile mar a oirfeadh dóibh, agus mar

sin de. Má bhíonn aonad ar leith ann don Ghaeilge, áfach, agus gan ach cúpla duine

cáilithe chun oibre ann, beidh greim istigh orthu. Ní bheidh siad ábalta dul chun cinn

ná cur isteach ar phoist nua. Ní bheidh siad ábalta aistriú go dtí baile nó cathair eile dá

n-oirfeadh sé sin d’athraithe ina saol pearsanta. Caithfear polasaithe pearsanra a

fhorbairt chun deighleáil leis na ceisteanna so go léir d’fhonn is nach mbeadh leisce ar

dhaoine tabhairt faoi phoist go mbaineann an Ghaeilge leo, agus nach mbeadh olc

agus aithreachas ina dhiaidh sin orthu má thugann siad. I measc na bpolasaithe sin,

níor mhór díriú chomh maith ar earcaíocht agus ar thraenáil chun cur le líon na

ndaoine leis an scileanna cuí.

Cur chuige bunaithe ar rannóga ar leith

Is ar éigean is fiú d’institiúid chomh mór le Comhairle Contae nó Roinn Rialtais aon

pholasaí amháin a bheith acu maidir le soláthar seirbhísí as Gaeilge: theastódh cur

chuige bunaithe ar na rannóga ar leithrigh. I gComhairle Contae, mar shampla, ba

cheart go mbeadh polasaí ag Roinn na Tithíochta maidir le hiarratais phleanála, agus

gurb iad féin a chuirfeadh i bhfeidhm an polasaí sin mar chuid dá ngnáth-obair

laethúil. Ach is polasaí eile a bheadh ag teastáil ó Roinn an Teicneolaíochta maidir

leis an suíomh gréasáin agus an intranet, agus iad féin á chur i gcrích.

Bainistíocht laistiar de

Tá athraithe móra suaithinseacha i gceist leis an Acht, agus ní nach ionadh, beidh

“inertia” áirithe le sárú chun é a chur i gcrích. Má bhíonn sé le feiscint go soiléir go

bhfuil an bhainistíocht is airde laistiar de, is mó i bhfad an seans go gcuirfear i gcrích

go héifeachtúil é. (Agus ón uair go gcaithfear é a chur i gcrích ar chuma éigin do réir

dlí, tá sé chomh maith é a dhéanamh go héifeachtúil!) Dá mbeinn féin ag obair i n-aon

oifig agus dá mbeadh a fhios agam gur cuma leis an mbainistíocht faoi pholasaí

Aighneacht Fios Feasa faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla

áirithe, ní bheadh sé ar bharr mo liosta féin agus brú oibre orm. Ach dá mbeadh a

fhios agam go dtiocfaí thar n-ais chugam agus go gcaithfinn mo chuid oibre a

dhéanamh arís mara mbeadh sé ag teacht leis an bpolasaí chéanna, d’fhéachfainn

chuige go mbeadh sé amhlaidh an chéad uair.

Foirmeacha priontáilte

I gcás foirmeacha nó cáipéisí priontáilte, ba cheart leagan Gaelach agus leagan Béarla

a chur ar fáil ag an am gcéanna i gcónaí. Pén “workflow” a bhíonn ann chun

foirmeacha a chruthú, ba cheart go mbeadh dearthóireacht leagan na Gaeilge mar

chuid de, sa tslí is nach mbeifí ag lorg aistriúcháin faoi bhrú mór ag an neomat

deireannach. Ba cheart dea-chleachtas idirnáisiúnta a leanúint: na teangacha a scarúint

ar an bhfoirm, ach gan ach leagan amháin den fhoirm a bheith ann. Le haon fhoirm

amháin, ní chaithfeadh an custaiméir an leagan Gaelach a lorg go speisialta, ná bheith

ag féachaint ar fhoirm as Béalra le nóta ag bun: “This form also available in Irish (but

don’t bother asking for it)”. Ní chaithfeadh an t-oifigeach cuimhneamh go bhfuil a

leithéid ar fáil ach an oiread. Ní chaithfeadh an comhlacht breis airgid a chaitheamh

ag priontáil an dá leagan agus ag féachaint chuige go mbíonn an dá cheann istigh i

gcónaí. Ach caithfear na teangacha a scarúint óna chéile (dhá thaobh den leathanach,

mar shampla) chun gur féidir le gach custaiméir díriú ar a rogha féin teangan gan cur

isteach ón dteanga eile. Má bhíonn an dá theanga measctha trí chéile, is bac ar

léitheoireacht é sin ar dhaoine nach bhfuil acu ach an Béarla. Ach i n-ainneoin an dua

a fuaireadh ag cur isteach leagan na Gaeilge, níl aon tairbhe ann do na daoine a

labhrann í, mar faoin am a chíonn siad an Ghaeilge, bíonn an téacs léite cheana as

Béarla acu.

Website

Tá deiseanna iontacha sa teicneolaíocht chun cur le feabhas i soláthar seirbhísí an

Stáit go ginearálta, agus is fearr ná san na deiseanna atá sa teicneolaíocht an Ghaeilge

a chur ar chomhchéim agus ar chomhstádas leis an mBéarla. Chun é seo a dhéanamh i

gceart, ní leor cáipéisí agus foirmeacha agus leathanaigh HTML a aistriú, caithfear

athraithe bunúsacha a dhéanamh i ndearthóireacht an tsuímh chomh maith. Do réir

dea-chleachtas idirnáisiúnta, ba cheart na teangacha difriúla a bheith scartha óna

chéile chun go bhfeicfeadh an t-úsáideoir an t-ábhar go léir as a rogha féin teangan. Is

féidir rogha theangan a phiocadh amach mar “default” i do bhrabhsálaí féin, agus

suíomh a bheadh deartha go maith, léifeadh sé an rogha san i dtosach, agus

chuimhneodh sé feasta air. Ina éagmais sin, caithfear rogha theangan a sholáthar, le

dhá URL ar leith (www.publicbody.ie agus www.comhlachtpoibli.ie) nó le leathanach

fáilte gan faic air ach rogha na dteangan. Ba cheart go mbeadh an rogha ar fáil i

gcónaí chun gur féidir teanga a mhalartú mar a oireann. Má roghnaítear a mhalairt de

theanga ag aon phointe sa tsuíomh, ba cheart go n-imeofaí go dtí an leagan eile den

leathanach céanna, seachas leathanach fáilte nó leathanach tosaigh an tsuímh. Má

bhíonn nasc ann go dtí cáipéis as an dteanga eile, ba cheart go léireofaí go n-athrófar

an teanga; is faoin gcustaiméir féin ansan é cliceáil ar an nasc nó gan a dhéanamh.

Ach ba cheart cuntas a choimeád ar a bhun-rogha agus filleadh air láithreach ina

dhiaidh sin.

Measúnacht

Caithfear measúnacht dáiríribh a dhéanamh ar na seirbhísí chun féachaint chuige go

bhfuilid á soláthar i slí éifeachtúil. Ní leor ceist a chur ar chúpla duine ar aithne ag na

hoifigigh, ná fógra a chur sa nuachtán ag lorg tuairimí. Chaithfí dul amach ag lorg

Aighneacht Fios Feasa faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla

daoine a labhrann an teanga agus ceisteanna díreacha a chur orthu. Má bhíonn córas

ríomhaireachta ag an gcomhlacht chun cuntas a choimeád ar ghlaonna agus ar

fhiosrúcháin agus ar an méid a deineadh dá mbarr, is féidir “flag” teangan a chur sa

chóras céanna. Má bhíonn leagnacha difriúla den suíomh gréasáin ann, is féidir cuntas

a choimeád ar chuairteanna. Ní bheadh aon chiall, áfach, le comparáid idir líon na

bhfiosrúchán as Gaeilge agus an líon as Béarla. Ba chiallmhaire meastúchán réasúnta

a dhéanamh roimh ré ar an éileamh go bhféadfaí a bheith ag súil leis, bunaithe ar líon

na gcainteoirí laethúla nó seachtanúla sa dúthaigh ábharach do réir an daonáirimh.

D’fhéadfaí comparáid a dhéanamh idir é sin agus líon na bhfiosrúchán a gheofaí ina

dhiaidh sin.

Athchoimre

Tá dóchas mór múscailte i lucht labhartha na Gaeilge le teacht Acht na dTeangacha,

dóchas go bhfuil tús curtha le ré nua ina mbeidh teacht ar sheirbhísí ón stát acu as a

dteanga féin. Má bhíonn cur chuige ag na comhlachtaí poiblí dírithe go praiticiúil ar

fhreastal ar chainteoirí na teangan, níl aon chúis nach féidir an dóchas san a shásamh.